Alles. En uiteindelijk niets
Het aantrekkelijke van de tentoonstelling Alles of niets in Museum MORE is dat zij niet alleen twee grote Nederlandse kunstenaars naast elkaar zet, maar ook het verhaal vertelt van een bijzondere vriendschap die uiteindelijk strandde. Charley Toorop en Pyke Koch bewonderden elkaars werk, beïnvloedden elkaar artistiek en bewogen zich lange tijd in dezelfde kringen. Toch groeiden zij uiteindelijk uiteen, niet alleen als kunstenaar maar ook als mens.
De tentoonstelling laat overtuigend zien hoeveel overeenkomsten er tussen beiden bestaan. Beiden waren autodidact, kozen voor een figuratieve schilderkunst en stelden hun kunst boven alles. Die compromisloze levenshouding vormt terecht de rode draad van de expositie. In portretten, landschappen en stillevens is bij allebei een bijna onverzettelijke aandacht voor vorm en werkelijkheid zichtbaar.
Toch zijn de verschillen minstens zo interessant. Toorops werk is direct, krachtig en menselijk. Haar portretten kijken de bezoeker zonder aarzeling aan. Koch kiest juist voor verstilling, precisie en een enigszins raadselachtige sfeer. Zijn figuren lijken zich te begeven in een wereld die net buiten de werkelijkheid ligt. Door hun werk naast elkaar te hangen, wordt zichtbaar hoe twee kunstenaars vanuit vergelijkbare uitgangspunten toch totaal verschillende beeldtalen konden ontwikkelen.
De tentoonstelling laat bovendien zien dat de afstand tussen Toorop en Koch niet alleen stilistisch, maar ook politiek was. In de woelige jaren dertig kozen zij steeds nadrukkelijker verschillende posities. Toorop voelde zich verbonden met socialisme en communisme. Haar belangstelling ging uit naar gewone mensen, arbeiders en degenen die zich aan de rand van de samenleving bevonden. Koch daarentegen raakte gefascineerd door autoritaire en fascistische denkbeelden en heeft dat zijn hele leven volgehouden. Zijn keuzes op dat vlak bleven hem zijn leven lang achtervolgen en werpen ook nu nog een schaduw over zijn oeuvre. Juist omdat beide kunstenaars elkaar aanvankelijk zo goed begrepen en bewonderden, maakt die verwijdering indruk.
De tentoonstelling suggereert nergens een eenvoudig moreel oordeel, maar laat wel zien hoe politieke overtuigingen hun persoonlijke relatie onder druk zetten en uiteindelijk bijdroegen aan het uiteengroeien van twee kunstenaars die ooit opmerkelijk dicht bij elkaar stonden. Kunst is niet politiek, maar je kunt politiek nooit uit de kunst halen, zeker niet als je weet wie het gemaakt heeft. Je kijkt niet naar kunst, maar je kijkt via kunst naar de wereld. Daarom is kunst nooit neutraal. Al zou je het zo graag willen.
Toch gaat de tentoonstelling hier niet over. Iedereen kent de geschiedenis (en anders staat het wel uitgelegd aan het begin van de tentoonstelling), maar toch is er voor gekozen om ze als kunstenaars naast elkaar te zetten. Kunstenaars die net zoveel overeenkomsten hebben als verschillen. Ze vinden elkaar in hun nietsontziende focus, compromisloosheid en artistieke keuzes. En ze waren vrienden, ondanks dat ze van verschillende generaties waren.
Een hoogtepunt van de tentoonstelling vormt Maaltijd der vrienden, waarin Toorop haar vriendenkring vereeuwigde en Koch een prominente plaats gaf. Met de kennis van hun latere verwijdering krijgt dit schilderij iets ontroerends. Het toont een moment waarop kunst, vriendschap en bewondering nog vanzelfsprekend samenkwamen.
Pyke Koch en Charley Toorop. Alles of niets. Museum MORE Gorssel. Nog te zien tot 25 oktober.
Tekst en beeld: Kalle Brüsewitz
