Polarisatie en communicatie in de vredeskerk 3
let op je rol
Wat is polarisatie en hoe gaan we ermee om in kerk en samenleving? In deze serie onderzoekt Iris Speckmann hoe het is om in deze tijd van polarisatie lid van een vredeskerk te zijn. In deze aflevering bekijkt ze hoe we volgens polarisatie-deskundige Bart Brandsma kunnen kijken naar en omgaan met een gepolariseerde strijd.
In de eerste aflevering van deze serie schreef ik al dat polarisatie meer is dan een kwestie van inhoud en hoe het model van Speed B. Leas conflicten indeelt in een escalatiemodel. In de tweede aflevering beschreef ik hoe een doopsgezinde gemeente startte met een project ‘geweldloos communiceren’ als antwoord op polarisatie in haar midden. In die aflevering gaf ik al aan dat geweldloos communiceren alleen niet toereikend is.
In de komende afleveringen onderzoeken we waarom dat zo is. Deze keer kijken we daarvoor nog wat preciezer naar wat er gebeurt als een discussie in een groep polariseert. In zo’n situatie werkt het niet altijd om het pratend op te lossen. Als de gemoederen hoog oplopen, is het belangrijk te weten hoe polarisatie werkt. Wanneer er een volle partijenstrijd uitbarst kan praten zelfs averechts werken, als olie op het vuur. Wie wil bemiddelen, doet er goed aan het ‘denkkader polarisatie’ van Bart Brandsma te kennen. Voor je het weet, ben je namelijk niet de bemiddelaar, maar de zondebok.
Denkkader polarisatie
In het denken over polarisatie kun je, althans in Nederland, nauwelijks om Bart Brandsma heen. Als journalist hield hij zich bezig met het maken van documentaires. Door de aanslagen van Al Qaida in Amerika (2001) en later de moord op Theo van Gogh ( 2004) merkte hij hoe spanning in de samenleving toenam, en de vijandigheid naar moslims. Hij legde zich daarom toe op conflictbemiddeling. Gaandeweg concentreerde hij zich op de vraag hoe professionals (werkend bij de overheid, in het onderwijs, de wetenschap enzovoort) met deze maatschappelijke spanningen zouden kunnen omgaan. Hieruit ontstond zijn ‘denkkader polarisatie’.
hoe ga je om met gepolariseerde strijd?
Brandsma onderscheidt in dat model niet slechts de twee partijen met tegenovergestelde overtuigingen, maar onderscheidt vier verschillende rollen (posities). Hij spreekt van pushers, joiners, ‘het stille midden’ en de bruggenbouwers.
- Pushers zijn degenen die zich op de twee extreme, lijnrecht tegenover elkaar staande flanken (of: ‘polen’) van een discussie bevinden.
- Joiners zijn mensen die sympathie hebben voor de standpunten van een van beide uitersten in de discussie, maar het niet per se eens zijn met álles wat die flank zegt, of die de standpunten niet tot het uiterste wil doorvoeren.
- Tussen de twee strijdende partijen op de uiterste flanken bevinden zich de mensen van ‘het stille midden’: zij die zich niet uitspreken omdat ze neutraal of onverschillig blijven ten aanzien van de kwestie, of om welke reden dan ook geen uitspraak willen of kunnen doen.
- De bruggenbouwers zijn degenen die proberen om iedereen, of de twee strijdende partijen weer nader tot elkaar te krijgen.
Debat tussen pushers: olie op het vuur
Mensen met een vredelievende aard voelen vaak de impuls om te bemiddelen tussen mensen met de meest uitgesproken en meest ver uit elkaar liggende standpunten. In een kerkelijke gemeente is het de klassieke aanpak om een ‘avond te beleggen’: nodig de strijdende partijen uit, en laat ze allebei hun zegje doen. Het is doorgaans een geslaagde aanpak als je van de discussie een spektakelstuk wilt maken. Felle debatten zijn in verkiezingstijd een vorm van amusement, een verbaal bokstoernooi, vernuft in het venijn. Als je wilt bemiddelen, is het beter om pushers niet te veel gelegenheid te geven hun standpunt nog eens haarfijn publiekelijk uiteen te zetten, volgens Brandsma.
Bij een fel gepolariseerde strijd zijn pushers niet meer bereid tot compromissen. Ze gebruiken het woordengevecht alleen nog om de aandacht en goedkeuring van toehoorders te winnen. Zo wint hun partij aan aanwas. We zien dat bij verkiezingsdebatten ook: een voorbeeld was het beruchte debat tussen Wilders en Rutte. Zoals het gaat in verkiezingsdebatten, zo kan het ook gaan in discussies in onze eigen kringen. Wie probeert te bemiddelen, komt erachter dat mensen op de uiterste flanken van een discussie zich door een kritisch bevragen verder ingraven, en ondertussen medestanders zoeken.
Bruggenbouwers zijn de pineut
Omdat veel mensen in een vredeskerk de neiging voelen partijen bij elkaar te brengen en te bemiddelen, is het belangrijk meer bij de rol van de bemiddelaar stil te staan. De bemiddelaar die een pusher of joiner kritisch bevraagt, moet erg oppassen. Hoewel een lang opgebouwde vertrouwensband en moreel gezag soms nog iets vermag, kun je als bemiddelaar het vertrouwen razendsnel verspelen. Juist iemand uit de eigen gelederen – dominee van een zekere gemeente, of de kerkenraadsvoorzitter, of jeugdleider – wordt beticht van naïviteit, en verraad. Je bent gevallen voor ‘het tuig’. Je bent een ‘activist’ geworden, een ‘wappie’ een ‘antisemiet’ of ‘naïeveling’. Je hoeft dan niet meer te rekenen op vertrouwen, of gehoor. Je bent de zondebok geworden, bruikbare bliksemafleider voor pushers, soms van twee kanten tegelijk.
Je bent de zondebok geworden
Wie wil dat er een dialoog ontstaat en de spanningen verminderen, moet zeer behendig worden in het navigeren van het speelveld, zo stelt Brandsma. Het komt aan op de timing, de toon die je treft, het precieze onderwerp waar je bij insteekt en de groep waarop je je richt.
Leiderschap in de gepolariseerde vredesgemeente
Wie in de kerkelijke gemeente stuit op een heftig gepolariseerde strijd, merkt dat het erg lastig is de kalmte te (her)vinden die nodig is om het samenwerken en samenleven in goede banen te leiden. Bij een conflict dat uit een enkelvoudig incident voortkomt, is er vaak nog kans om te de-escaleren, door gas terug te nemen, uit te wisselen over gevoelens, behoeften en belangen, juist een tijdje uit elkaar te gaan om af te koelen, met humor een verrassend licht op de zaak te brengen, verzoenende woorden te spreken.
Maar bij een gepolariseerde strijd raakt dat alles buiten beeld. In de dynamiek van polarisatie gaat er bij een directe confrontatie tussen strijdende partijen steeds weer olie op het vuur, ‘brandstof’, zoals Brandsma het noemt. Het broodje feedback of de ik-boodschap (zie deel 2 van deze serie) is aan dovemansoren gericht of levert hoon op. De directe aanleiding en alle besef van gezamenlijkheid zijn zoek. Wanneer het conflict een strijd geworden is en het vertrouwen zoekraakt, vraagt dat veel uithoudingsvermogen en behendigheid van vredelievende mensen. Mededogen, hét kenmerk van geweldloze communicatie, blijft nodig. Sterker nog, zonder mededogen (naar jezelf en de anderen) houd je het zoeken naar een ontspanning in de relaties niet vol.
Brandsma heeft vanuit zijn ‘denkkader polarisatie’ veel te bieden voor mensen die groepen en gemeenschappen dienen – meer dan in het bestek van een artikel past. Als het gaat om concrete tactieken, dan noem ik de volgende, ter besluit:
- Organiseer geen debatten tussen de tegenpolen, maar geef wel gelegenheid om te praten over wat de situatie doet met de betrokkenen. In een kerkelijke gemeenschap, en zeker in een doopsgezinde gemeenschap, gaan we uit van onderling en wederkerig pastoraat. Ga individueel bij mensen langs en vraag naar de gevoelens en onderliggende zorgen en belangen.
- Vraag naar de ‘biografie achter het standpunt’: ‘Hoe ben je tot deze visie gekomen?’ En: ‘Wat is voor jou hierin het belangrijkste?’ Of: ‘Wat is er voor jou het meest in het geding?’
- Áls er al sprake kan zijn van een groepsgesprek, maak dan een ronde, waarbij ieder evenveel tijd krijgt.
- Investeer tijd in mensen die een andere overtuiging hebben dan jij zelf. Houd niet op je eigen standpunten en gedachten te (laten) bevragen. Train je vermogen tot mededogen.
- Overweeg nog eens het dringende advies om voor tegenstanders te bidden. Matteüs 5:44, Romeinen 12:14.
- Geef de stilte van ‘het stille midden’ nieuwe labels: de stilte van het midden is geen passiviteit, lafheid of zwakte, maar een strategie om kalmte en nuance te bewaren.
Verder lezen:
Bart Brandsma Meesterschap in polarisatie. Doorbreek de dynamiek van wij-zij-denken, Verhaal met impact, 2025.
Tekst: Iris Speckmann
Beeld: BP Miller